जनैपूर्णिमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको एक महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यस पर्वलाई विभिन्न समुदाय र परम्परामा ऋषितर्पणी, रक्षाबन्धन, जनै पूर्णिमा, गुंपुन्हि तथा ब्याचा नकेगु पुन्ही आदि नामले चिनिन्छ। एउटै तिथिमा मनाइने भए पनि यस पर्वसँग जोडिएका धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र कृषि जीवनका परम्पराहरू समुदायअनुसार फरक–फरक छन्। यही विविधताले जनै पूर्णिमालाई नेपाली समाजको बहुआयामिक पर्व बनाएको छ।
जनैपूर्णिमाका दिन विशेषगरी तागाधारी समुदायका पुरुषहरू नदी, तलाउ वा तीर्थस्थलमा गई स्नान गरी विधिपूर्वक नयाँ जनै अर्थात् यज्ञोपवीत धारण गर्छन्। यस दिन ऋषिहरूको स्मरण तथा तर्पण गर्ने भएकाले यसलाई ऋषितर्पणी पनि भनिन्छ। वैदिक परम्पराअनुसार नयाँ जनै धारण गर्नु आत्मशुद्धि, कर्तव्यबोध र धार्मिक अनुशासनको प्रतीक मानिन्छ। यस अवसरमा पुरोहितबाट मन्त्र उच्चारण गरी यजमानको हातमा रक्षासूत्र अर्थात् डोरो बाँध्ने चलन पनि छ। सामान्यतया पहेँलो, रातो वा विभिन्न रङका धागोबाट बनेको रक्षासूत्र बाँधिन्छ र पुरोहितलाई दक्षिणा दिने गरिन्छ। रक्षासूत्रले विपत्ति, रोग तथा नकारात्मक प्रभावबाट रक्षा गर्ने धार्मिक विश्वास पाइन्छ।
रक्षाबन्धनको मन्त्र यस प्रकार छ :
‘येन बद्धो बलीराजा दानवेन्द्रो महाबलः।
तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल॥’
यसको भावार्थ हो—महाबली दानवराज बलिलाई जुन रक्षासूत्रले बाँधिएको थियो, त्यही रक्षासूत्रले तिमीलाई बाँध्दैछु; हे रक्षा, तिमी कहिल्यै विचलित नहुनू।यस मन्त्रको प्रसङ्ग भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिएर दैत्यराज बलिलाई तीन पाइला भूमिको दान मागी बाँधेको पौराणिक कथासँग जोडिन्छ। त्यसैले रक्षाबन्धनलाई वैदिक तथा पौराणिक दुवै परम्परासँग सम्बन्धित पर्वका रूपमा लिइन्छ।
गोसाइँकुण्डको मेला
जनै पूर्णिमाका दिन नेपालको धार्मिक पर्यटन र तीर्थपरम्परामा गोसाइँकुण्डको विशेष महत्व छ। काठमाडौंको उत्तरतर्फ हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित गोसाइँकुण्डमा यस अवसरमा ठूलो धार्मिक मेला लाग्छ। देशका विभिन्न भागबाट भक्तजनहरू कठिन यात्रा गर्दै गोसाइँकुण्ड पुगेर कुण्डमा स्नान तथा भगवान् शिवको पूजा–आराधना गर्छन्।
गोसाइँकुण्डको उत्पत्तिसँग जोडिएको पौराणिक कथा समुद्र मन्थनसँग सम्बन्धित छ। देवता र दानवले समुद्र मन्थन गर्दा निस्किएको कालकूट विषले संसारलाई संकटमा पारेपछि भगवान् शिवले संसारको रक्षा गर्न उक्त विष पान गरेको कथा पुराणहरूमा पाइन्छ। विषको प्रभावले शिवको कण्ठ र शरीरमा तीव्र जलन भएपछि उनी हिमाली क्षेत्रमा पुगेको र त्यहाँ आफ्नो त्रिशूल प्रहार गर्दा तीनवटा जलधारा निस्किएर कुण्ड बनेको जनविश्वास छ। यही कुण्डलाई गोसाइँकुण्ड र त्यहाँबाट बगेको जलधारालाई त्रिशूली नदीसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।जनै पूर्णिमाको अवसरमा गोसाइँकुण्डमा स्नान गर्दा पापमोचन तथा पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वासका कारण यहाँ ठूलो संख्यामा तीर्थयात्री पुग्छन्।
गोसाइँकुण्डसम्म पुग्न नसक्ने भक्तजनका लागि पाटनको कुम्भेश्वर कुण्डलाई गोसाइँकुण्डको विकल्पका रूपमा लिने परम्परा पनि छ। जनै पूर्णिमाका दिन कुम्भेश्वर महादेवको प्राङ्गणमा ठूलो धार्मिक मेला लाग्छ। यस अवसरमा कुम्भेश्वर महादेवको पूजा तथा कुण्ड स्नान गर्ने भक्तजनको भीड लाग्ने गर्छ।
कुम्भेश्वर कुण्डको पानी गोसाइँकुण्डबाट भूमिगत रूपमा आएको भन्ने स्थानीय जनविश्वाससमेत पाइन्छ। यस विश्वासलाई एउटा रोचक किंवदन्तीसँग जोडिएको छ। गोसाइँकुण्डमा स्नान गर्ने क्रममा एक श्रद्धालुको लोहोटा कुण्डमा खसेको र पछि पाटनको कुम्भेश्वर कुण्डमा स्नान गर्दा त्यही लोहोटा भेटिएको कथा प्रचलित छ। यस घटनालाई आधार बनाएर दुवै कुण्डबीच भूमिगत जलसम्बन्ध रहेको विश्वास गर्न थालिएको भनाइ छ।
यसै कारण गोसाइँकुण्ड पुग्न नसक्ने श्रद्धालुहरूले कुम्भेश्वर कुण्डमा स्नान गरी गोसाइँकुण्ड तीर्थको धार्मिक फल प्राप्त गर्ने विश्वास राख्छन्।
क्वाँटी खाने परम्परा
जनै पूर्णिमाको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता क्वाँटी खाने चलन हो। विभिन्न किसिमका गेडागुडी भिजाएर टुसा उमार्ने र त्यसलाई मिसाएर पकाइने परिकारलाई क्वाँटी भनिन्छ। कतिपय समुदायमा नौ प्रकारका गेडागुडी प्रयोग गर्ने भएकाले यसलाई पोषण र स्वास्थ्यसँग जोडेर पनि हेरिन्छ।
वर्षायाममा शरीरलाई आवश्यक पोषण दिने, पाचनशक्ति बढाउने तथा कमजोरी हटाउने खाद्य परिकारका रूपमा क्वाँटीको आफ्नै महत्व छ। यसरी धार्मिक आस्था र स्थानीय खाद्य संस्कृतिको सुन्दर समन्वय जनै पूर्णिमामा देखिन्छ।
तराई तथा मधेसका विभिन्न समुदायमा जनै पूर्णिमालाई रक्षाबन्धनका रूपमा विशेष महत्व दिइन्छ। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँधेर उनीहरूको दीर्घायु, सुख, समृद्धि र सुरक्षाको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति माया, सम्मान र संरक्षणको भावना व्यक्त गर्छन्।यसरी रक्षाबन्धनले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउने सामाजिक तथा भावनात्मक पर्वको रूपसमेत ग्रहण गरेको छ।
नेवार समुदायले जनै पूर्णिमालाई ‘गुंपुन्हि’ अर्थात् गुँला महिनाको पूर्णिमाका रूपमा मनाउँछन्। गुँला नेवार बौद्ध परम्परामा विशेष धार्मिक महत्त्व बोकेको महिना हो। त्यसैले गुंपुन्हि केवल जनै फेर्ने दिन मात्र नभई धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिले भरिएको पर्वका रूपमा स्थापित छ।
यस अवसरमा काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न बहाल तथा विहारमा ‘बहिद्यः ब्वयेगु’ परम्पराअन्तर्गत दीपङ्कर बुद्धका मूर्ति तथा अन्य धार्मिक सामग्री प्रदर्शन गर्ने चलन पाइन्छ। यसले उपत्यकाको बौद्ध तथा हिन्दू सांस्कृतिक परम्पराबीचको सहअस्तित्वलाई समेत उजागर गर्छ। नेवार समुदायमा पनि यस दिन क्वाँटी खाने विशेष चलन छ। यसरी एउटै पर्वले धार्मिक संस्कारसँगै खानपान र सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत निरन्तरता दिँदै आएको छ।
जनै पूर्णिमाको सम्बन्ध नेपाली कृषक जीवनसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। विशेषगरी नेवार कृषक समुदायमा यस दिनलाई ‘ब्याचा नकेगु पुन्ही’, अर्थात् भ्यागुतालाई भात खुवाउने पूर्णिमाका रूपमा पनि लिइन्छ।
वर्षायाममा खेतबारीमा भ्यागुता कराउन थालेपछि राम्रोसँग वर्षा हुने र रोपाइँका लागि अनुकूल वातावरण बन्ने कृषकहरूको परम्परागत विश्वास छ। भ्यागुताको आवाजलाई वर्षाको आगमनको संकेत मानिन्थ्यो। पौराणिक विश्वासअनुसार भ्यागुताले कराएको सुनेर देवराज इन्द्रले वर्षा गराउने भएकाले किसानहरूले भ्यागुतालाई वर्षा र कृषि उत्पादनसँग जोडेर हेर्थे। यस दिन किसानहरूले खेतमा गएर भ्यागुतालाई भात खुवाउने चलन रहेको पाइन्छ। यस परम्पराले प्रकृति, जीवजन्तु र कृषि जीवनबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।
भ्यागुतालाई भात खुवाउने परम्परासँग अर्को लोककथा पनि जोडिएको छ। घण्टाकर्ण नामक राक्षसलाई धर्तीको उर्वराशक्ति र कृषि जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने शक्तिका रूपमा कल्पना गरिएको पाइन्छ। लोकविश्वासअनुसार भ्यागुताले घण्टाकर्णलाई परास्त गरी धर्तीको जीवन र उर्वराशक्तिको रक्षा गरेको मानिन्छ। यही विश्वासका आधारमा भ्यागुतालाई कृषि र प्रकृतिको रक्षकका रूपमा सम्मान गर्दै जनै पूर्णिमाका दिन भात खुवाउने परम्परा चलेको मानिन्छ।
यस्ता लोककथाहरू ऐतिहासिक प्रमाणभन्दा पनि पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका सांस्कृतिक विश्वास हुन्। तर यिनले नेपाली कृषक समाजले प्रकृति, वर्षा, जीवजन्तु र उर्वराशक्तिलाई कसरी हेर्थ्यो भन्ने कुरा बुझ्न महत्वपूर्ण सांस्कृतिक आधार प्रदान गर्छन्।
जनै पूर्णिमामा बाँधिएको रक्षासूत्र केही समुदायमा वर्षको अर्को महत्वपूर्ण अवसरसम्म सुरक्षित राख्ने परम्परा पाइन्छ। विशेषगरी गाईतिहारका दिन रक्षासूत्र फुकाएर गाईको पुच्छरमा बाँध्ने चलनसँग पनि यसको सम्बन्ध जोडिन्छ।
हिन्दू धार्मिक विश्वासअनुसार मानिसको मृत्युपछि आत्माले वैतरणी नदी पार गर्नुपर्ने हुन्छ। गाईको पुच्छर समातेर वैतरणी पार गर्न सकिने धार्मिक विश्वास भएकाले गाईलाई पवित्र र उद्धारको माध्यमका रूपमा सम्मान गरिन्छ। रक्षासूत्रलाई गाईको पुच्छरमा बाँध्ने परम्परा पनि यही धार्मिक विश्वाससँग सम्बन्धित मानिन्छ।
जनै पूर्णिमा नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधताको उत्कृष्ट उदाहरण हो। तागाधारी समुदायका लागि यो नयाँ जनै धारण गर्ने र ऋषितर्पण गर्ने दिन हो; रक्षाबन्धनका रूपमा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउने अवसर हो; नेवार समुदायका लागि गुंपुन्हि हो; क्वाँटी खाने तथा कृषि जीवनसँग जोडिएको पर्व हो; कृषक समुदायका लागि ब्याचा नकेगु पुन्ही हो; अनि गोसाइँकुण्ड, कुम्भेश्वरलगायत तीर्थस्थलमा स्नान तथा पूजा गर्ने विशेष अवसर पनि हो।
नेपालका विभिन्न भूगोल, जाति, समुदाय र धार्मिक परम्पराले यस पर्वलाई आ–आफ्नै ढङ्गले मनाउने गरेका छन्। यसरी श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने जनै पूर्णिमा एउटा मात्र धार्मिक संस्कारमा सीमित पर्व होइन। यो वैदिक परम्परा, पौराणिक आख्यान, नेवार संस्कृति, तराईको राखी परम्परा, हिमाली तीर्थयात्रा र नेपाली कृषक जीवनलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा जोड्ने विशिष्ट पर्व हो।
