हरितालिका तीज नेपाली हिन्दू नारीहरूको महत्वपूर्ण पर्व हो। भाद्र शुक्ल पक्षको तृतीयाका दिन मुख्य रूपमा हरितालिका तीजको व्रत तथा शिव–पार्वतीको पूजाआराधना गरिन्छ। यसको धार्मिक पक्षसँगै सामाजिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक महत्व पनि उत्तिकै गहिरो छ।
तीज पर्व भाद्र शुक्ल द्वितीयादेखि पञ्चमीसम्म विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाइन्छ। द्वितीयाका दिन दर खाने, तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत तथा शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने, चतुर्थीका दिन गणेश पूजा गर्ने र पञ्चमीका दिन सप्तऋषि तथा अरुन्धतीको पूजा गरी पर्व समापन गर्ने परम्परा पाइन्छ।
तीज नेपाली समाजमा महिलालाई परिवार र समाजसँग जोड्ने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषगरी विवाह भएर टाढा पुगेका छोरीचेलीलाई माइतीमा बोलाउने, दिदीबहिनी तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने र सुखदुःखका कुरा साटासाट गर्ने अवसर यस पर्वले प्रदान गर्छ।
हरितालिका तीज केवल व्रत र पूजाको पर्व मात्र होइन, यो नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, महिला अभिव्यक्ति, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो। पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न गरेको तपस्या र दृढ संकल्पको स्मरण गराउने यस पर्वले श्रद्धा, धैर्य, प्रेम र आत्मविश्वासको सन्देश दिन्छ। आधुनिक समयमा यसको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गए पनि यसको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक मूल्यलाई संरक्षण गर्नु आवश्यक छ।
हरितालिका व्रत र पूजा विधि
हरितालिका तीजका दिन व्रतालुहरूले बिहान स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने, शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने तथा दिनभरि आफ्नो सामर्थ्यअनुसार व्रत बस्ने परम्परा छ। साँझ विशेष पूजा गरी शिव–पार्वतीलाई विभिन्न सामग्री अर्पण गरिन्छ। माता पार्वतीलाई सौभाग्यका सामग्री तथा शिवजीलाई वस्त्र अर्पण गर्ने चलन पनि छ।
पूजा सम्पन्न भएपछि तीजको कथा श्रवण गर्ने, आरती तथा भजन–कीर्तन गर्ने र कतिपय स्थानमा रात्रिजाग्रामसहित नाचगान गर्ने परम्परा छ। पूजामा प्रयोग गरिएका सामग्रीमध्ये दानयोग्य वस्तु ब्राह्मण–ब्राह्मणीलाई दान गर्ने तथा भोजन र दक्षिणा दिने चलनसमेत पाइन्छ। विवाहित महिलाहरूले सासू तथा ज्येष्ठ महिलाबाट सौभाग्यको आशीर्वाद लिने परम्परा पनि प्रचलित छ।
हरितालिका नामको अर्थ र पौराणिक कथा
‘हरितालिका’ शब्द संस्कृतका ‘हरित’ र ‘आलिका’ शब्दबाट बनेको मानिन्छ। ‘हरित’ को अर्थ हरण गरिएको र ‘आलिका’ को अर्थ सखी वा साथी भन्ने हुन्छ। पौराणिक कथाअनुसार पार्वतीलाई उनका सखीहरूले हरण गरी लुकाएका कारण यस पर्वको नाम ‘हरितालिका’ रहन गएको हो।
पौराणिक मान्यताअनुसार हिमालयकी पुत्री पार्वती बाल्यकालदेखि नै भगवान् शिवलाई आफ्नो पति बनाउन चाहन्थिन्। पार्वतीको इच्छा भगवान् शिवप्रति केन्द्रित भए पनि नारदको सल्लाहअनुसार उनका पिता पर्वतराज हिमालयले उनको विवाह भगवान् विष्णुसँग गरिदिने निर्णय गरे। आफ्नो इच्छाविपरीत विवाह हुन लागेको थाहा पाएपछि पार्वती अत्यन्त दुःखी भइन् र आफ्ना सखीहरूलाई आफ्नो समस्या सुनाइन्।
सखीहरूले पार्वतीलाई उनका पिताको निर्णयबाट जोगाउन एउटा गोप्य स्थानमा लगेर लुकाए। त्यही स्थानमा पार्वतीले निराहार व्रत बसी भगवान् शिवको कठोर तपस्या गरिन्। उनले बालुवाको शिवलिङ्ग बनाएर पूजा–आराधना गर्दै ‘ॐ नमः शिवाय’ मन्त्र जप गरिन्। उनको तपस्याबाट प्रसन्न भएका भगवान् शिवले उनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर्ने वरदान दिएको धार्मिक विश्वास छ।
पार्वतीले शिवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गर्न गरेको यही तपस्या र व्रतको स्मरणमा हरितालिका तीज मनाउने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ। त्यसैले तीजलाई श्रद्धा, भक्ति, तपस्या र दृढ संकल्पको पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ।
तीजको धार्मिक महत्व
हरितालिका तीजमा भगवान् शिव, माता पार्वती तथा गणेशको पूजा–आराधनालाई विशेष महत्व दिइन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन श्रद्धापूर्वक व्रत तथा पूजा गरेमा पारिवारिक सुख, शान्ति, समृद्धि र कल्याण प्राप्त हुन्छ।
विवाहित महिलाहरूले पति–पत्नीबीचको प्रेम, दीर्घ दाम्पत्य जीवन तथा परिवारको सुख–शान्तिको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ। अविवाहित महिला तथा पुरुषहरूले पनि असल र गुणवान् जीवनसाथी प्राप्तिको कामनाका लागि यो व्रत गर्न सक्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको पाइन्छ। त्यसैले तीजको व्रतलाई केवल विवाहित महिलासँग मात्र सीमित गरेर हेर्नु उपयुक्त हुँदैन।
नारीले परिवारको अभिभावकका रूपमा प्रतिनिधित्व गरी व्रत बस्ने भएकाले नसकेका अवस्थामा अथवा रजस्वला भएका बेलामा पुरुषले पनि व्रत बस्ने गरेका छन् । यस अर्थमा अहिले केही नारीवादीले उठाएजस्तो विभेदकारी व्रत परम्परा पनि तीज नभएको धर्मशास्त्रविद्हरूको भनाइ छ ।
व्रतको स्वरूप व्यक्तिको स्वास्थ्य, क्षमता र परिस्थिति अनुसार फरक हुन सक्छ। परम्परागत रूपमा निराहार तथा निर्जला व्रत बस्ने चलन भए पनि सबैले अनिवार्य रूपमा पानीसमेत नखाई व्रत बस्नुपर्छ भन्ने हुँदैन। आफ्नो स्वास्थ्यअनुसार व्रतको स्वरूप निर्धारण गर्नु उचित हुन्छ।
तीजका प्रमुख दिनहरू
१. दर खाने दिन : भाद्र शुक्ल द्वितीयाको दिनतीजको दर खाने परम्परा छ। यस दिन माइती पक्षले छोरीचेली, दिदीबहिनी तथा आफन्तलाई बोलाएर विभिन्न मीठा–मसिना परिकार खुवाउने चलन छ। परम्परागत रूपमा व्रत बस्नुअघि दर खाएर शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा जुटाउने उद्देश्यसमेत रहेको मानिन्छ।
दर खाने दिन केवल खानपानको अवसर मात्र नभई माइती र चेलीबीचको आत्मीय सम्बन्ध नवीकरण गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो। टाढा विवाह भएर गएका छोरीचेलीलाई माइतीले बोलाउने, भेटघाट गर्ने र सुखदुःख साटासाट गर्ने चलनले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ।
२. हरितालिका तीज तथा व्रत : भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मुख्य हरितालिका तीज मनाइन्छ। यस दिन व्रतालुहरूले स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर भगवान् शिव र माता पार्वतीको पूजा–आराधना गर्छन्। कतिपय परम्परामा माटोबाट शिव–पार्वतीको प्रतिमा वा शिवलिङ्ग बनाई पूजा गर्ने चलनसमेत छ।
पूजामा माता पार्वतीलाई सौभाग्यका सामग्री तथा भगवान् शिवलाई धोती, गाम्छालगायतका वस्तु अर्पण गर्ने परम्परा पाइन्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि तीजको व्रतकथा श्रवण गर्ने, भजन–कीर्तन तथा नाचगान गर्ने चलन छ। परम्परागत रूपमा रात्रिजाग्रामसमेत गरिन्छ।
३. गणेश चतुर्थी : चतुर्थीका दिन भगवान् गणेशको पूजा–आराधना गर्ने परम्परा छ। गणेशलाई विघ्नहर्ता तथा शुभकार्यका देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ। यस दिनका धार्मिक विधि सम्पन्न गरेपछि तीजको व्रतसँग सम्बन्धित कर्महरू अघि बढाइन्छ।
४. ऋषिपञ्चमी : भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन ऋषिपञ्चमी मनाइन्छ। यस दिन अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा–आराधना गरी तीज पर्वको धार्मिक समापन गरिन्छ। परम्परागत रूपमा महिलाहरूले स्नान, शुद्धीकरण तथा पूजा गर्ने विभिन्न विधि पालना गर्छन्। कतिपय स्थानमा ३६५ वटा दतिवन प्रयोग गरी स्नान गर्ने परम्परासमेत रहेको पाइन्छ।
तीजको सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व
तीज नेपाली समाजमा महिलालाई परिवार र समाजसँग जोड्ने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषगरी विवाह भएर टाढा पुगेका छोरीचेलीलाई माइतीमा बोलाउने, दिदीबहिनी तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने र सुखदुःखका कुरा साटासाट गर्ने अवसर यस पर्वले प्रदान गर्छ।
नेपाल कृषिप्रधान देश भएकाले परम्परागत रूपमा बालीनाली लगाइसकेपछि केही फुर्सदको समयमा तीज मनाउने प्रचलन विकसित भएको मानिन्छ। यसले वर्षभरको कामको थकान कम गर्ने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र सामाजिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउने अवसर दिन्थ्यो।
तीजका गीत, नाचगान र भेला सामाजिक अभिव्यक्तिका माध्यम पनि बनेका छन्।तीजका गीतमा महिलाका व्यक्तिगत पीडा मात्र नभई घरेलु हिंसा, सामाजिक विभेद, आर्थिक असमानता, शिक्षा, स्वास्थ्य, अधिकार र न्यायजस्ता विषयसमेत उठाइएका छन्। यसरी तीज मनोरञ्जनसँगै महिलाको आवाज सार्वजनिक गर्ने सांस्कृतिक माध्यमसमेत बनेको छ।
तीजले माइती–चेलीको सम्बन्धलाई मात्र होइन, परिवारभित्रका विभिन्न सम्बन्धलाई समेत आत्मीय बनाउन सहयोग गर्छ। सासू–बुहारी, नन्द–भाउजू, दिदी–बहिनी तथा अन्य आफन्तबीचको सम्बन्धमा प्रेम, सहयोग र सहकार्य बढाउने अवसरका रूपमा पनितीजलाई लिन सकिन्छ।समयसँगै तीज महिला जागरण र सामाजिक परिवर्तनको माध्यम पनि बनेको छ।
आफन्त तथा इष्टमित्रलाई घरमा बोलाएर खानपान र भेटघाट गर्ने परम्पराले सामाजिक एकता र आत्मीयता बढाउँछ। परिवारका सदस्यबीच भएका असमझदारीलाई संवाद र सद्भावबाट समाधान गर्नुपर्ने सन्देश पनि तीजले दिन्छ।
तीजमा रातो रङको महत्व
तीजमा महिलाहरूले रातो सारी, रातो टीका, चुरा, पोते तथा विभिन्न आभूषण लगाएर सजिने चलन छ। रातो रङलाई प्रेम, सौभाग्य, शक्ति, ऊर्जा र वैवाहिक जीवनको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। त्यसैलेतीजको सांस्कृतिक पहिचानमा रातो रङको विशेष स्थान रहेको छ।नयाँ कपडा तथा गरगहना लगाउने, आफूलाई सजाउने र सामूहिक रूपमा नाचगान गर्ने परम्परालेतीजलाई उल्लासपूर्ण बनाउँछ।यो पर्व नेपाल, भारतलगायत हिन्दुहरूको बसोबास भएका अन्य मुलुकमा समेत मनाइन्छ ।
समयसँगैतीज मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पछिल्लो समयतीजमा अनावश्यक खर्च, देखासिकी, गरगहनाको प्रदर्शन, भड्किलो कार्यक्रम तथा अश्लील वा असान्दर्भिक गीत–संगीतजस्ता विकृति देखिन थालेका छन्।तीजलाई प्रतिस्पर्धा र तडकभडकभन्दा परै राखेर आत्मीयता र पारिवारिक सद्भावको पर्वका रूपमा विकास गर्नु उचित हुन्छ। पर्वको मौलिकता जोगाउँदै यस्ता विकृतिलाई निरुत्साहित गर्नु आवश्यक छ।
