अरविन्द केजरीवाल । गेट्टी इमेज
सन् २०१४ को लोकसभा चुनावमा अरविन्द केजरीवाल वाराणसीबाट नरेन्द्र मोदीविरुद्ध चुनाव लडे । तर ३ लाख ७१ हजारभन्दा बढी मतले हारे ।
त्यतिबेला आम आदमी पार्टी (आप) गठन भएको दुई वर्ष पनि भएको थिएन । अहिले आम आदमी पार्टी १२ वर्ष पुरानो भइसकेको छ । केजरीवाल नयाँदिल्ली विधानसभा सिटमा भाजपाका प्रवेश बर्मासँग ४ हजारभन्दा बढी मतान्तरले हारे ।
केजरीवालले पहिलो हार भाजपाका शीर्ष नेता नरेन्द्र मोदीबाट भोगे भने दोस्रो हार भाजपाका राज्यस्तरीय नेता प्रवेश बर्माबाट ।
अरविन्द केजरीवालले आफ्नो सिट पनि जोगाउन सकेनन् । तर आतिशीले भने आफ्नो सिट जोगाउन सफल भइन् ।
आम आदमी पार्टी दिल्लीमा उदय भयो र यसको पहिलो जित पनि दिल्लीमै भयो । २०१३ देखि आपले दिल्ली विधानसभा चुनावमा लगातार जित हासिल गरिरहेको थियो, तर २०२५ मा आएर यसको विजय यात्रा रोकिएको छ ।
भ्रष्टाचार मुद्दामा जमानतमा जेलबाट बाहिर आउँदा अरविन्द केजरीवालले यो हारको सामना गर्नुपरेको छ ।
जमानतमा रिहा भएपछि अरविन्द केजरीवालले मुख्यमन्त्री पदबाट राजीनामा दिए र आफू इमानदार छ कि छैन भन्ने कुरा जनताले निर्णय गर्ने बताए । केजरीवालले दिल्ली विधानसभा चुनाव जितेका भए, यसले उनको आत्मविश्वास बढाउँथ्यो र उनले भाजपाविरुद्ध आक्रामक हुँदै भन्न सक्थे- मलाई गलत मुद्दामा फसाइएको थियो । तर यसको जवाफ दिल्लीका जनताले दिइसकेका छन् ।
दिल्लीमा आमआदमी पार्टीको पराजयले अरविन्द केजरीवालको राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पार्नेछ । अब आमआदमी पार्टीको सरकार पन्जाबमा मात्र बाँकी छ । यो हारले पन्जाबमा आपको राजनीतिलाई पनि असर गर्न सक्छ ।
पन्जाबमा प्रभाव
पन्जाबको आप सरकारमा अरविन्द केजरीवालको बढी हस्तक्षेप रहेको दाबी गरिएको छ ।
पन्जाब विश्वविद्यालयका राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक आशुतोष कुमार दिल्लीमा केजरीवालको पराजयले आपको पन्जाब एकाइको स्वायत्तता बढाउने र केजरीवालको हस्तक्षेप कम हुने ठान्छन् ।
प्राध्यापक आशुतोष कुमार भन्छन्, ‘भनिन्छ- पन्जाब सरकार दिल्लीबाट चल्छ । अब आपको पन्जाब एकाइले आफ्नै निर्णय लिने साहस गर्न सक्छ । पन्जाबमा सरकार ढल्ने छैन किनभने आपसँग ९० भन्दा बढी विधायक छन् र कोही पनि अहिले सत्ताबाट बाहिरन चाहँदैनन् । भगवन्त मानलाई केजरीवालप्रति बफादार मानिन्छ तर अब उनले पनि टाउको उठाउन सक्छन् । यद्यपि, भगवन्त मानको सम्बन्ध अमित शाहसँग पनि राम्रो छ ।’
भनिन्छ- अरविन्द केजरीवालको हारले पन्जाबमा कंग्रेसलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुग्ने भनिएको छ । पन्जाबमा कंग्रेस जे भए पनि बलियो छ तर केजरीवालको हारले यसको आत्मविश्वास अझ बढाउनेछ ।
प्रोफेसर आशुतोष कुमार भन्छन्, ‘सन् २०२७ अझै टाढा छ तर पन्जाबमा ब्ब्ए को पुनरागमन सजिलो छैन । केजरीवालको हार पन्जाबमा कंग्रेसको लागि मात्र होइन, भगवन्त मानका लागि पनि राम्रो हो । हरियाणामा आमआदमी पार्टीले कंग्रेससँग गठबन्धन चाहेको थियो तर राहुल गान्धी तयार थिएनन् । दिल्लीमा, कंग्रेसले आमआदमी पार्टीसँग गठबन्धन चाहेको थियो तर अरविन्द केजरीवाल तयार थिएनन् । गठबन्धन भएको भए दिल्लीको तस्बिर फरक हुन सक्थ्यो ।’
दिल्ली विधानसभा चुनावको नतिजाको सन्देश केवल दिल्लीमा मात्र सीमित हुने छैन । यस वर्ष बिहारमा पनि विधानसभा चुनाव छ । अरविन्द केजरीवालले जितेका भए बिहारमा विपक्षीहरू भाजपाविरुद्ध आत्मविश्वासका साथ एकताबद्ध हुन सक्थे ।
गुजरात विश्वविद्यालयका सामाजिक विज्ञानका प्राध्यापक गौरांग जानीलाई लाग्छ- यो हारपछि केजरीवालको राजनीतिमा नराम्रो असर पर्नेछ ।
अब के गर्लान् केजरीवाल ?
अरविन्द केजरीवाल आमआदमी पार्टीलाई विस्तार गर्न चाहन्थे तर अब यो अभियान दिल्लीमै रोकिएको छ ।
प्रोफेसर जानी भन्छन्, ‘दिल्लीमा आमआदमी पार्टीमाथि ब्रेक लगाउनुको पनि प्रतीकात्मक अर्थ छ । यो अयोध्यामा भाजपा हारेजस्तै हो । केजरीवालले जितेका भए उनले भाजपाले आफूलाई भ्रष्टाचारको मुद्दामा फसाएको भन्न हिम्मत गर्ने थिए, तर अब उनी त्यो भन्न सक्ने अवस्थामा छैनन् ।’
प्रोफेसर गौरांग जानी भन्छन्, ‘केजरीवालले अब सोच्नुपर्नेछ- भाजपासँग लड्ने कि कंग्रेससँग ? केजरीवालले देशभर कंग्रेसलाई कमजोर बनाएका छन् । गुजरातको पछिल्लो विधानसभा चुनाव हेर्ने हो भने यसले भाजपालाई मात्र फाइदा पुर्यायो । आमआदमी पार्टीको राजनीति वैचारिक रूपमा भ्रमित छ । यो हारपछि सायद उनीहरूले आफ्नो लाइन स्पष्ट पार्न सक्छन् ।’
केही मानिसले अरविन्द केजरीवाललाई नरेन्द्र मोदीको चुनौतीकर्ताका रूपमा हेरेका थिए । केही राजनीतिक विश्लेषकको विश्वास थियो- केजरीवालले शासनको मुद्दामा भाजपाको बहुसंख्यकवादको राजनीतिको राम्रोसँग प्रतिवाद गरिरहेका थिए ।
जेएनयूका राजनीतिशास्त्रका सहप्राध्यापक सुधीर कुमार भन्छन्, ‘केही मानिस केजरीवाल बहुसंख्यकवादको राजनीतिमा आफ्नो स्थान बनाउन खोजिरहेका थिए भन्ने विश्वास गर्थे । तर मलाई विश्वास छ- केजरीवालले शासनको मुद्दामा भाजपाको बहुसंख्यकवादी राजनीतिको राम्रोसँग प्रतिवाद गरिरहेका थिए ।’
‘केजरीवालको हारपछि यो सवाल ठूलो बनेको छ- अब बहुसंख्यकवादको राजनीतिको प्रतिवाद अर्को कुन उपयुक्त तरिका अपनाउन सकिन्छ ? भाजपाले अब हिन्दुत्व र शासन दुवैलाई सँगै बोकेको छ । यस्तो अवस्थामा विपक्षीसँग यो राजनीतिलाई चुनौती दिन धेरै हतियार देखिँदैन ।’
सुधीर कुमार यो हारपछि अरविन्द केजरीवालले राजनीतिमा आफूलाई सान्दर्भिक बनाउन धेरै संघर्ष गर्नुपर्ने बताउँछन् ।
विपक्षी दलमा कस्तो पर्ला असर ?
अरविन्द केजरीवालको हारले कांग्रेसलाई पनि असर गर्नेछ ।
सुधीर कुमार भन्छन्, ‘आमआदमी पार्टीले नरेन्द्र मोदीको भाजपाविरुद्ध लड्नुपर्छ । कंग्रेसको सरकार हुँदा अरविन्द केजरीवाल नेता बने । अब कुनै पनि व्यक्तिले सरकारलाई चुनौती दिन पर्याप्त ठाउँ छैन । यस्तो राजनीतिक वातावरणमा अरविन्द केजरीवाललाई फेरि आफूलाई बलियो बनाउन सजिलो हुने छैन ।’
२०१४ मा आमआदमी पार्टीको टिकटमा लोकसभा चुनाव जितेका धर्मवीर गान्धीले योगेन्द्र यादवसँगै पार्टी छाडे । हाल गान्धी पटियालाबाट कंग्रेस सांसद छन् । गान्धी भन्छन्, ‘दिल्लीमा भएको हारको प्रत्यक्ष असर पन्जाबमा पर्नेछ । अरविन्द केजरीवाललाई पन्जाबबाट पैसा मिल्छ । दिल्लीमा पराजयपछि अब पन्जाबको आप एकाइले आमनेसामने कुरा गर्न सक्छ ।’
दिल्लीमा अरविन्द केजरीवालको पराजयपछि यो प्रश्न ठूलो बनेको छ- विपक्षीबाट प्रधानमन्त्री मोदीलाई कसले चुनौती दिने ? राहुल गान्धीका लागि मैदान खाली भयो त ?
सुधीर कुमार भन्छन्, ‘अरविन्द केजरीवालको हारबाट राहुललाई फाइदा हुन्छ कि हुँदैन भन्न गाह्रो छ । भाजपाले आफ्नो कमजोरीको समेत फाइदा उठाउँछ । गुजरातमा भाजपा कमजोर भयो तर कंग्रेसले त्यसको फाइदा उठाउन सकेन । मध्य प्रदेशमा भाजपा कमजोर भयो तर कंग्रेसले अलिकति पनि फाइदा उठाउन सकेन । मलाई लाग्छ- केजरीवालको हारपछि प्रश्न ठूलो बनेको छ- विपक्षीबाट मोदीलाई कसले चुनौती दिने ?’
प्रोफेसर गौरांग जानी भन्छन्, ‘हिन्दुत्वको राजनीतिमा भाजपा अब एक मात्र खेलाडी हो, यसले शिव सेनालाई पनि बाहिर निकालेको गरेको छ । केजरीवालले सुशासनका मुद्दामार्फत यो राजनीतिको सामना गर्ने प्रयास गरे तर सकेनन् । कंग्रेस धर्मनिरपेक्षताको कुरा त गर्छ तर बहुसंख्यकवादको राजनीतिमा यो कुरा कसले सुन्ने ? अब केजरीवाल कमजोर भए भने राहुललाई यसको फाइदा हुन्छ कि हुँदैन भन्न गाह्रो छ ।’
देशमा क्षेत्रीय दलहरूको पकड कमजोर भएको छ । भाजपाले ओडिशामा नवीन पटनायकलाई हराएको छ, बिहारमा जेडीयूलाई आफ्नो कनिष्ठ साझेदार बनाएको छ, महाराष्ट्रमा शिव सेनालाई कमजोर बनाएको छ, हरियाणामा आईएनएलडी निष्प्रभावी भएको छ, तेलंगानामा बीआरएस कमजोर भएको छ र अब अरविन्द केजरीवालको सरकार दिल्लीबाट बाहिरिने भएको छ । -बीबीसी हिन्दी
यो पनि…
भाजपा २७ वर्षपछि दिल्लीमा सरकार बनाउँदै
पूर्वमुख्यमन्त्री केजरीवालद्वारा हार स्वीकार, भाजपालाई दिए बधाई
भाजपालाई २७ वर्षपछिको सत्ता : यी हुन् जितका ५ कारण
