एआईद्वारा निर्मित तस्बिर ।
आजभन्दा एक दशक अगाडिसम्म मेरो बुबाको बिहानी 'यो रेडियो नेपाल हो...' भन्ने परिचित आवाज र चियाको तातो चुस्कीसँगै सुरु हुन्थ्यो। उहाँका लागि बाह्य संसार बुझ्ने झ्याल नै त्यही रेडियोको पुरानो सेट थियो। तर समयको गतिसँगै प्रविधिले घरको दैलो मात्र होइन, मानिसको सोच्ने र बाँच्ने शैली नै बदलिदिएको छ। अचेल बुबा बिहानै उठेर चियाको कपसँगै सिरानीमुनि राखेको स्मार्टफोन खोज्नुहुन्छ। ६२ वर्षको उमेरमा उहाँको नयाँ संसार अब फेसबुकको न्युज फिड भित्र अटाएको छ। यो परिवर्तन केवल मेरो घरको मात्र होइन, आजका धेरै नेपाली ज्येष्ठ नागरिकहरूको दिनचर्या र सामाजिक जीवनको एउटा अभिन्न हिस्सा बनेको छ।
अक्षरको संघर्ष र विगतको शिक्षा
बुबाको यो डिजिटल यात्रालाई बुझ्न उहाँको शैक्षिक पृष्ठभूमिलाई हेर्नु आवश्यक छ। आजभन्दा झन्डै ५० वर्षअघि, जतिबेला नेपालको साक्षरता दर निकै न्यून थियो, त्यतिबेला स्कुल जानु र अक्षर चिन्नु नै एउटा ठुलो उपलब्धि मानिन्थ्यो। बुबाले गाउँकै विद्यालयमा जम्मा तीन कक्षासम्म मात्र पढ्नुभयो। त्यो बेलाको पढाइ आजको जस्तो प्रविधिमैत्री थिएन। खरीले पाटीमा कोरेका अक्षर र गुरुको कडा अनुशासनमा सिकेको त्यो 'क, ख, ग' ले नै उहाँको जीवनको जग बसालेको थियो।
लामो समय घरव्यवहार, खेतीपाती र जीवनका अनगिन्ती संघर्षहरूमा अल्झिँदा अक्षरहरूसँगको उहाँको नाता केही पातलिएको थियो। तर आज ६2 वर्षको उमेरमा प्रविधिले उहाँलाई फेरि ती अक्षरहरूसँग साक्षात्कार गराइदिएको छ। फेसबुकको स्क्रिनमा आउने समाचार र स्टाटसहरू उहाँ अझै पनि कनी-कनी पढ्नुहुन्छ।स्क्रिनलाई आँखाको नजिक पुर्याएर अक्षरहरू छिचोल्न उहाँले गर्ने कसरत हेर्दा लाग्छ— उहाँ ५० वर्षअघिको त्यही बालक हो, जो फेरि नयाँ संसार चिन्न खोज्दैछ। प्रविधिले उहाँलाई केवल सूचना मात्र दिएको छैन, हराउन लागेको अक्षरप्रतिको लगावलाई पनि पुनर्जीवित गरिदिएको छ।
नयाँ संसारको ढोका: फेसबुकप्रतिको आकर्षण
बुबालाई सुरु-सुरुमा फेसबुक चलाउन सिकाउँदा उहाँ निकै हच्किनुहुन्थ्यो। "कतै थिच्दा बिग्रिने त होइन?" वा "कसैलाई केही भइहाल्छ कि?" भन्ने डर उहाँमा थियो। तर बिस्तारै जब उहाँले हराएका पुराना साथीभाइ, गाउँले र आफन्तलाई त्यहाँ फेला पार्न थाल्नुभयो, उहाँको डर उत्साहमा बदलियो। पाको पुस्ताका लागि फेसबुक एउटा यस्तो चौतारी बनेको छ, जहाँ उहाँहरूले आफ्नो अतित भेट्नुहुन्छ। वर्षौंदेखि कुरा नभएका साथीको फोटो देख्दा उहाँको अनुहारमा जुन चमक देखिन्छ, त्यो लोभलाग्दो हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले पनि ज्येष्ठ नागरिकमा बढ्दो प्रविधि मोहलाई पुष्टि गरेका छन्। पियु रिसर्च सेन्टरको एक प्रतिवेदन अनुसार, ६५ वर्षभन्दा माथिका झन्डै ४५% देखि ५०% ज्येष्ठ नागरिकहरूले कुनै न कुनै सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्छन्। सन् २०१० मा यो संख्या मात्र ११% थियो। नेपालको सन्दर्भमा पनि नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण को तथ्याङ्कले इन्टरनेटको पहुँच ९०% भन्दा बढी जनसंख्यामा पुगेको देखाउँछ, जसमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको हिस्सा पनि क्रमिक रूपमा बढ्दो छ। प्रविधिले उहाँहरूलाई एक्लोपनबाट मुक्त गराएको छ। छोराछोरी काममा व्यस्त हुँदा वा विदेशमा रहँदा, फेसबुककै कारण उहाँहरूले आफूलाई समाज र परिवारसँग 'अपडेटेड' महसुस गर्नुहुन्छ।
सिकाउने र सिक्नेको द्वन्द्व
यो डिजिटल यात्रा उत्साहजनक भए पनि उत्तिकै चुनौतीपूर्ण पनि छ। एउटा छोराको रूपमा मलाई कहिलेकाहीँ बुबालाई एउटै कुरा पटक-पटक सिकाउँदा झ्याउ लाग्छ। ‘बुबा, यो फोटो हाल्न यसो गर्ने हो’ भनेर सिकाएको केही बेरमै उहाँ फेरि अलमलिनुहुन्छ। हाम्रो पुस्ता डिजिटल प्रविधिमै जन्मियो र हुर्कियो, त्यसैले हाम्रा लागि टचस्क्रिन र एल्गोरिदमहरू प्राकृतिक लाग्छन्। तर ६२ वर्ष एनालग संसारमा बिताएको बुबाको पुस्ताका लागि यो डिजिटल फड्को निकै ठुलो हो।
नेपालमा फेसबुक प्रयोग गर्ने ६० वर्ष माथिका बुबाआमाहरूमध्ये झन्डै ७०% ले आफ्ना छोराछोरी वा नातिनातिनाको सहयोगमा मात्र एकाउन्ट चलाउने गरेको पाइन्छ। यसले के देखाउँछ भने, प्रविधि र पाको पुस्ताको बीचमा हामी युवाहरू एउटा पुलको रूपमा उभिनु जरुरी छ। हामीले बिर्सनु हुँदैन कि कुनै समय हामीलाई 'क' लेख्न सिकाउँदा उहाँहरूले सयौँ पटक हाम्रो हात समातेर डोर्याउनुभएको थियो। आज प्रविधि सिकाउने क्रममा हाम्रो धैर्यता टुट्नु भनेको हाम्रो पुस्ताको कमजोरी हो।
तपाईंले भन्नुभएको प्रसङ्ग निकै सान्दर्भिक छ। अचेल सामाजिक सञ्जालमा देखिने 'एआई' निर्मित भिडियोहरूले पाको पुस्तालाई साँच्चिकै अलमलमा पार्ने गरेको छ। यसलाई थपेर ‘भ्रम र सुरक्षाको चुनौती’ भन्ने खण्ड अझै रोचक बनाइएको छ ।
भ्रम र सुरक्षाको चुनौती
डिजिटल साक्षरताको अभावमा पाको पुस्ता सजिलै भ्रामक समाचारको शिकार हुने गर्दछन्। बुबाले कहिलेकाहीँ पत्याउनै नसकिने शीर्षक भएका समाचारहरू पढेर चिन्ता व्यक्त गर्नुहुन्छ। अचेल त झन् एआईबाट बनाइएका भिडियोहरूले उहाँलाई झनै अचम्ममा पार्ने गरेको छ। फेसबुकमा देखिने ठुला-ठुला पहाड खसेको, गाडीहरू खोलाले बगाएको वा जनावरहरूले मान्छेले जस्तै लुगा लगाएर कुरा गरेको भिडियो देख्दा उहाँ पत्याइहाल्नुहुन्छ। ‘ओई, हेर त कस्तो अनौठो जमाना आयो, बाँदरले त मान्छे जस्तै गरी खाना पकाउँदो रहेछ!’ भन्दै उहाँ मलाई भिडियो देखाउन आउनुहुन्छ। ती भिडियोहरू आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सले बनाइएका हुन् र ती वास्तविक होइनन् भनेर बुझाउन मलाई हम्मे-हम्मे पर्छ। प्रिन्सटन र न्यु योर्क युनिभरसिटी को एक संयुक्त अध्ययन अनुसार, ६५ वर्षभन्दा माथिका प्रयोगकर्ताहरूले युवाहरूको तुलनामा सात गुणा बढी यस्ता भ्रामक सामग्री सेयर गर्ने सम्भावना रहन्छ। कुन आधिकारिक सूचना हो र कुन एआईले बनाएको काल्पनिक दृष्य हो भनेर छुट्याउन नसक्दा उहाँहरू कहिले खुसी त कहिले अनावश्यक रूपमा चिन्तित बन्नुहुन्छ।त्यसैले, उहाँहरूलाई केवल फेसबुक चलाउन मात्र होइन, डिजिटल सुरक्षा र सूचनाको आधिकारिकता जाँच्न सिकाउनु अझ महत्वपूर्ण भएको छ।
स्वास्थ्य र शारीरिक सीमा
६० वर्षको उमेरमा लगातार स्मार्टफोनको स्क्रिनमा हेर्नु स्वास्थ्यका हिसाबले चुनौतीपूर्ण छ। बुबाले फेसबुकमा धेरै समय बिताउँदा कहिलेकाहीँ आँखा धमिलो हुने वा टाउको दुख्ने गुनासो गर्नुहुन्छ। उमेरले गर्दा आँखाको ज्योति कमजोर हुँदै जानु प्राकृतिक हो, त्यसमाथि मोबाइलको चम्किलो प्रकाशले थप तनाव दिने गर्छ। तर पनि प्रविधिले दिने सामाजिक जुड़ाव र खुसीले गर्दा उहाँ ती सानातिना समस्याहरूलाई बिर्सिएर फेरि फेसबुककै भित्तामा रमाइरहनुहुन्छ।
जर्नल अफ कम्पुटर मेडीकेटेड कम्म्युनिकेसनमा प्रकाशित एक अध्ययनले भन्छ सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने ज्येष्ठ नागरिकहरूमा एक्लोपन ३० प्रतिसतले कम हुन्छ र उनीहरूमा डिप्रेसनको जोखिम पनि घट्छ। मानसिक रूपमा सक्रिय र खुसी रहन प्रविधि एउटा बलियो सहारा बनेको छ, जसले शारीरिक समस्याहरूलाई पनि गौण बनाइदिएको छ।
नयाँ पुस्ताको दायित्व
प्रविधिले ६० वर्ष पुगेका मेरो बुबा र उहाँको पुस्तालाई एउटा नयाँ जीवन र सामाजिक पहिचान दिएको छ। ३ कक्षा पढ्दाका ती अक्षरहरू र आज फेसबुकका यी डिजिटल अक्षरहरूबीचको दुरी धेरै लामो छ, तर बुबाको सिक्ने इच्छा भने अझै उस्तै छ।
हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, प्रविधि केवल युवाहरूको लागि मात्र होइन। यो त एउटा माध्यम हो, जसले पुस्ताहरूबीचको दुरी मेट्न सक्छ। बुबाले फेसबुकमा गर्ने ती 'अनौठा' कमेन्टहरू, झुक्किएर दिइने रियाक्सनहरू र पटक-पटक सोधिने एउटै प्रश्नहरूलाई झ्याउ नमानौँ। ती त केवल एउटा यस्तो मान्छेको प्रयास हुन्, जसले आफ्ना छोराछोरीको बदलिँदो संसारलाई अझै नजिकबाट बुझ्न खोजिरहेको छ। उहाँहरूलाई हाम्रो समय र धैर्यताको खाँचो छ। प्रविधिको यो दौडमा उनीहरूलाई पनि सँगै डोर्याउनु नै हाम्रो वास्तविक कर्तव्य हो, जसले हामीलाई हिँड्न सिकाए।
