परिचय:
नेपालमा सहकारीको इतिहास पुरानो र महत्वपूर्ण छ। सहकारी आन्दोलनले नेपालको आर्थिक, सामाजिक, र सांस्कृतिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउँदै आएको छ। सहकारीको मुख्य लक्ष्य समुदायलाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउने, समानता र न्यायलाई प्रवर्द्धन गर्ने, र स्रोतको सहकार्यबाट समृद्धि हासिल गर्ने हो।
नेपालमा सहकारीको शुरुआत सन् १९५३ मा भएको थियो, जब पहिलो सहकारी संस्था "बख्राङ्ग कर्जा सहकारी संस्था" स्थापना गरियो। त्यसपछि, सहकारी संस्थाहरू कृषि, पशुपालन, महिला सशक्तिकरण, र बचत-जम्मा जस्ता विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएका छन्। सन् १९९२ मा सहकारी ऐन लागू भएपछि सहकारी क्षेत्रले तीव्र रूपमा प्रगति गरेको हो। हाल नेपालमा ३५,००० भन्दा बढी सहकारी संस्था दर्ता भएका छन् जसले करिब ६० लाख सदस्यहरूलाई सेवा दिइरहेका छन्।
तर, सहकारी क्षेत्रले केही चुनौतीहरू पनि सामना गरिरहेको छ। नेपाली सहकारीमा हाल देखिएको अविश्वासको कारण बहुआयामिक छ। सहकारीहरूको मुख्य उद्देश्य भनेकै समुदायमा आर्थिक समृद्धि ल्याउनु र सदस्यहरूको जीवनस्तर सुधार्नु हो। तर, विगत केही वर्षयता सहकारी क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरूले गर्दा सदस्यहरू र आम जनतामा सहकारीप्रति अविश्वास बढ्दै गएको छ।
नेपाली सहकारी क्षेत्रमा हाल देखिएका प्रमुख समस्याहरूले सहकारी संस्थाहरूको दीर्घकालीन सफलतामा गम्भीर प्रभाव पारिरहेका छन्। यी समस्याहरूले सहकारीहरूको आर्थिक स्थिरता, सदस्यहरूको विश्वास, र संस्थाहरूको सञ्चालनमा चुनौतीहरू निम्त्याइरहेका छन्। तल उल्लेखित समस्याहरूको विस्तृत विश्लेषण यस प्रकार छ:
१. कुशल व्यवस्थापनको अभाव
सहकारी संस्थाहरूको सफलताका लागि कुशल व्यवस्थापन अत्यावश्यक हुन्छ। तर, धेरै नेपाली सहकारी संस्थाहरूमा दक्ष र योग्य व्यवस्थापकहरूको अभाव देखिन्छ। यसका कारण निम्न प्रकारका समस्या उत्पन्न भएका छन्:
- निर्णय प्रक्रियामा कमजोरी: दक्ष व्यवस्थापकहरू नभएकाले सहकारीहरूमा ठोस र दीर्घकालीन निर्णयहरू गर्न कठिनाइ भएको छ। ठोस योजना र रणनीतिक सोचको अभावले सहकारीहरूमा योजना निर्माण र कार्यान्वयनमा गम्भीर कमजोरी देखा पर्छ।
- समस्या समाधानको अभाव: जब संस्थामा योग्य व्यवस्थापक हुँदैनन्, सदस्यहरूबाट आएका गुनासाहरूलाई समाधान गर्न कठिन हुन्छ। व्यवस्थापकहरूको क्षमता नहुँदा समस्याहरूलाई पहिचान गर्न, प्रभावकारी समाधान दिन, र नविन रणनीतिहरू लागू गर्न असमर्थता हुन्छ
- ब्यावसायिकता र तालिमको कमी: धेरै सहकारी संस्थाहरूले आफ्ना कर्मचारीलाई व्यवसायिक प्रशिक्षण दिँदैनन्। परिणामस्वरूप, व्यवस्थापकहरूलाई बजार प्रतिस्पर्धा, आधुनिक प्रविधि, र वित्तीय प्रवृत्तिहरूबारे ज्ञान अभाव हुन्छ।
२. वित्तीय अपारदर्शिता
वित्तीय अपारदर्शिता सहकारी संस्थाहरूको विश्वसनीयता कमजोर बनाउने अर्को मुख्य समस्या हो। सहकारीहरूको वित्तीय अवस्था पारदर्शी र विश्वसनीय हुनु आवश्यक छ, तर धेरै सहकारी संस्थाहरूले निम्न कारणहरूले गर्दा यो मापदण्ड पूरा गर्न असमर्थ रहेका छन्:
- लेखा-जोखा प्रणालीमा कमजोरी: धेरै सहकारीहरूले स्पष्ट वित्तीय लेखा-जोखा प्रणाली अपनाएका छैनन्। यसले गर्दा सदस्यहरूले आफ्ना लगानी र लाभांशका बारेमा समयमै जानकारी पाउन सक्दैनन्, जसले अविश्वास उत्पन्न गर्छ।
- अनियमित लेखा परीक्षण: सहकारीहरूको लेखा परीक्षण नियमित रूपमा गरिनु आवश्यक हुन्छ, तर कतिपय सहकारीहरूमा यो काम समयमा सम्पन्न नहुने समस्या छ। लेखा परीक्षण नभएका सहकारीहरूले सदस्यहरूको लगानीमा जोखिम बढाउँछन्।
- भ्रष्टाचार र आर्थिक दुरुपयोग: कतिपय सहकारीहरूमा व्यवस्थापक वा नेतृत्व तहका व्यक्तिहरूले व्यक्तिगत फाइदाका लागि सदस्यहरूको कोषको दुरुपयोग गर्ने गरेका छन्। यो वित्तीय अपारदर्शिता सँगै सहकारीको अस्तित्वमा नै प्रश्नचिह्न खडा गर्छ।
३. कानुनी र नियामक संरचनाको कमी
सहकारी संस्थाहरूलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नका लागि कानुनी संरचना र सरकारी नियमन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर, नेपालमा सहकारीहरूको नियमन र अनुगमन प्रभावकारी रूपमा लागू हुन नसक्दा निम्न चुनौतीहरू उत्पन्न भएका छन्:
- नियमनको अभाव: सहकारीहरूको सञ्चालनमा सरकारी निकायहरूको निगरानी कमजोर छ। सहकारी ऐन र नियमावलीहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुँदा सहकारीहरूले अव्यवस्थित रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसले सदस्यहरूको अधिकार र सुरक्षामा गम्भीर समस्या निम्त्याएको छ।
- कानुनी संरचनाको अस्पष्टता: सहकारीहरूको नियम र कानुन स्पष्ट नहुँदा कतिपय सहकारी संस्थाहरूले कानुनी प्रक्रियालाई चुनौती दिँदै आएका छन्। परिणामस्वरूप, सहकारीका सदस्यहरूको वित्तीय सुरक्षामा समस्या उत्पन्न भएको छ।
- अनुगमन निकायहरूको कमजोर भूमिका: सहकारी क्षेत्रको नियमन र अनुगमन गर्ने सरकारी निकायहरूको भूमिका कमजोर देखिएको छ। उनीहरूले सहकारी संस्थाहरूको आन्तरिक कामकारबाहीमा प्रभावकारी रूपमा हस्तक्षेप गर्न नसक्दा अनियमितता बढेको छ।
४. सदस्यहरूको सहभागिता कमी
सहकारी संस्था सदस्यहरूद्वारा संचालित हुने भएकाले उनीहरूको सक्रिय सहभागिता संस्थाको सफलताको मुख्य आधार हो। तर, हालका दिनमा सहकारीहरूमा सदस्यहरूको सक्रिय सहभागितामा कमी देखिएको छ, जसले गर्दा सहकारीका केही महत्त्वपूर्ण लक्ष्यहरू प्रभावित भएका छन्:
- सदस्यहरूको विश्वासको अभाव: सहकारीको नेतृत्व र व्यवस्थापनको पारदर्शितामा विश्वास नहुँदा सदस्यहरूको सहभागिता घट्दै गएको छ। सदस्यहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा संलग्न गराउने वातावरण तयार नगर्दा सहकारीको सुदृढता कमजोर भएको छ।
- सचेतना अभाव: धेरै सदस्यहरू सहकारीको कामकारबाही र उनीहरूकै भूमिका बारे अनभिज्ञ छन्। सहकारी संस्थाहरूले सदस्यहरूलाई आफ्नो भूमिका, कर्तव्य, र अधिकारबारे पर्याप्त जानकारी दिन नसक्दा उनीहरूको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्न सकिएको छैन।
- प्रोत्साहनको कमी: सहकारीमा सहभागिता गर्दा सदस्यहरूले तत्काल प्रतिफल नपाउने हुँदा उनीहरूमा सहभागिताको उत्साह कम भएको छ। यदि सदस्यहरूले सहकारीबाट प्रत्यक्ष लाभ महसुस गर्न सकेनन् भने उनीहरूको रुचि घट्छ।
सहकारी क्षेत्रमा देखापरेका घटनाहरू:
१. सहकारी घोटाला प्रकरणहरू:
सहकारी संस्थाहरूमा भएको आर्थिक घोटाला र भ्रष्टाचारको घटनाहरूले जनतालाई ठूलो क्षति पुर्याएको छ। धेरैजसो सहकारीहरूले सदस्यहरूको रकम सही तवरले व्यवस्थापन गर्न नसक्दा वा जानाजानी हिनामिना गर्दा जनताले आफ्नो बचत गुमाएका छन्। यस्ता घटनाहरूमा सहकारी संस्थाहरूको नेतृत्व र व्यवस्थापनमा रहेका व्यक्तिहरूले व्यक्तिगत स्वार्थका लागि संस्था र सदस्यहरूको हानि गरेको पाइन्छ। यसले सहकारी घोटालामा संलग्न व्यक्तिहरूलाई कानुनी कारबाहीको लागि दवाब सिर्जना गरेको छ।
२. कर्जा वितरणमा अनियमितता:
धेरै सहकारीहरूले नियमबिना कर्जा वितरण गर्ने, सिफारिसमा वा गैरकानुनी तरिकाले कर्जा दिने गरेको आरोप लागेको छ। यसले सहकारीको वित्तीय संरचनालाई कमजोर बनाएको छ। जब सहकारीहरूले कर्जाको सही व्यवस्थापन गर्न नसक्छन्, तिनीहरूको अस्तित्व नै संकटमा पर्छ। रवी लामिछानेले यस्ता सहकारीहरूमा भएका कर्जासम्बन्धी अनियमिततालाई उजागर गर्दै आएका छन्, जसले सरकारलाई यस्ता संस्थाहरूको अनुगमन गर्न बाध्य बनाएको छ।
३. सदस्यहरूको सहभागिताको अभाव र अधिकार हनन:
कतिपय सहकारी संस्थाहरूमा नेतृत्वले सदस्यहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउँदैनन्। सहकारीमा सदस्यहरूको सहभागिता नगन्य हुँदा नेतृत्वले एकपक्षीय निर्णयहरू गर्ने र व्यक्तिगत फाइदाका लागि काम गर्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ। रवी लामिछानेले सहकारी संस्थाहरूमा सदस्यहरूको अधिकार हनन भएका घटनाहरूलाई उजागर गरेर सहकारीहरूको अपारदर्शी व्यवहारप्रति जनतामा सचेतना फैलाएका छन्।
४. सहकारी ऐन र कानुनी संरचना कमजोर हुनु:
सहकारी क्षेत्रलाई प्रभावकारी रूपमा नियमन गर्ने कानुनी संरचना कमजोर रहेको छ। सहकारी ऐनमा भएका केही अस्पष्टताहरूले सहकारीहरूलाई नियमन गर्न गाह्रो बनाएको छ। रवी लामिछानेजस्ता व्यक्तिहरूले सहकारी क्षेत्रको कानुनी संरचना बलियो बनाउनका लागि सुधारको माग राख्दै आएका छन्। सहकारीको वित्तीय प्रणाली र कानुनी प्रक्रियामा सुधार गर्नुपर्ने कुरा उनको कार्यक्रममा बारम्बार नेपाली सहकारी क्षेत्रमा देखा परेका यी समस्या समाधान गर्न ठोस व्यवस्थापन, कानुनी सुधार, र वित्तीय पारदर्शितामा सुधार आवश्यक छ। सहकारी संस्थाहरूले दक्ष व्यवस्थापन र नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिनु, वित्तीय अपारदर्शितालाई कम गर्दै सदस्यहरूको विश्वास पुनःस्थापित गर्नु, र कानुनी संरचनालाई बलियो बनाउन सरकारी निकायहरूले सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। त्यसैगरी, सदस्यहरूलाई सहकारीमा सहभागी गराउने र उनीहरूलाई सशक्त बनाउने उपायहरू अवलम्बन गरेर सहकारीहरूको दीर्घकालीन सफलतामा योगदान पुर्याउन सकिन्छ
चुनौतीहरू:
- प्रतिस्पर्धात्मक बजार: वित्तीय संस्था र निजी क्षेत्रको बढ्दो प्रतिस्पर्धाले सहकारी संस्थाहरूलाई आफ्नो सेवा र योजनाहरू आकर्षक बनाउने चुनौती रहेको छ।
- प्रविधिको अभाव: सहकारी संस्थाहरूमा आधुनिक प्रविधिको उपयोग कम छ, जसले गर्दा डिजिटल युगमा उनीहरूको सेवा प्रभावकारी हुन सकेको छैन।
- वित्तीय स्रोतको अभाव: कतिपय सहकारीहरू पर्याप्त पूँजी जुटाउन असमर्थ छन्, जसले गर्दा उनीहरूको सेवा विस्तारमा समस्या उत्पन्न भएको छ।
व्यवस्थापनका उपायहरू:
- दक्ष नेतृत्व र व्यवस्थापन: सहकारी संस्थाहरूले दक्ष र अनुभवी व्यक्तिलाई नेतृत्वमा ल्याउनुपर्छ। व्यवस्थापकहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्न तालिम र कार्यशालाहरूको आयोजना गर्नु जरूरी छ।
- वित्तीय पारदर्शिता: सहकारीहरूको वित्तीय प्रणालीलाई पारदर्शी बनाउन नियमित लेखा परीक्षण र अनुगमनको व्यवस्था गर्नुपर्छ। डिजिटल प्रणालीको प्रयोगले वित्तीय विवरणहरू छरितो र स्पष्ट बनाउन सक्छ।
- कानुनी र नियामक सुधार: सहकारी ऐनलाई सुधार गर्न र सहकारीहरूको प्रभावकारी अनुगमन गर्न स्वतन्त्र नियामक निकाय स्थापना गर्नु आवश्यक छ। यसले सहकारीहरूलाई जिम्मेवार बनाउन र वित्तीय धोखाधडी रोक्न सहयोग पुर्याउँछ।
- सदस्यहरूलाई सशक्त बनाउनु: सहकारीमा सदस्यहरूको सहभागिता बढाउन उनीहरूलाई नियमित जानकारी दिनु, तालिम दिनु, र सहकारीका योजनाहरूमा सामूहिक निर्णय प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्नु आवश्यक छ।
- प्रविधि र नवप्रवर्तनको उपयोग: डिजिटल बैंकिङ, मोबाइल एप्स, र अन्य प्रविधिको प्रयोगबाट सहकारी सेवाहरूलाई आधुनिक बनाउनुपर्छ, जसले समय र स्रोतको बचत गर्दै सदस्यहरूको पहुँचलाई सहज बनाउँछ।
नेपाली सहकारी क्षेत्रले विगतदेखि नै महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। तर, वर्तमान चुनौतीहरूलाई सम्बोधन नगरेमा सहकारीहरूको भविष्य संकटमा पर्न सक्छ। व्यवस्थापन सुधार, प्रविधिको उपयोग, वित्तीय पारदर्शिता, र कानुनी सुधारले सहकारी क्षेत्रलाई पुनः सशक्त बनाउने दिशामा अघि बढाउन सकिन्छ। सहकारी संस्थाहरूले आफ्नो मूल उद्देश्यमा ध्यान केन्द्रित गर्दै समाजको आर्थिक समृद्धिमा अझ प्रभावकारी योगदान गर्न सक्छन्।
लेखक सहकारी अभियानमा सक्रिय अभियानकर्ता हुनुहुन्छ ।
